Артыкул

2007-05-16T10:31:40Z

Лексічная работа як фактар развіцця кругагляду вучняў у працэсе навучання мове

У развіцці камунікатыўных навыкаў школьнікаў істотную ролю адыгрывае паслядоўнае і мэтанакіраванае папаўненне іх лексічнага запасу. Паспяховасць гэтага працэсу ў многім залежыць ад падыходу настаўніка да арганізацыі слоўнікавай работы ў школе. Асноўны цяжар, безумоўна, прыпадае на ўрокі мовы і чытання, якім адведзена непасрэдная функцыя развіцця навыкаў актыўнага суразмоўніцтва і карэкціравання маўлення вучняў.

У тэкстах для чытання і моўных практыкаваннях, змешчаных у школьных падручніках, нярэдка сустракаецца значная колькасць лексічных адзінак (спрадвечна беларускіх слоў і запазычанняў), няведанне сэнсу якіх ускладняе агульнае разуменне навучэнцамі кантэксту і перашкаджае выкананню пастаўленых дыдактычных задач.
Сітуацыя білінгвізму (двухмоўя) у Беларусі спрыяе ўзнікненню і распаўсюджванню шэрага памылак, выкліканых з’явай міжмоўнай аманіміі. Міжмоўная аманімія — гэта гукавое супадзенне слоў розных моў, якія па свайму значэнню не супадаюць. Своечасовае азнаямленне вучняў з асобнымі выпадкамі знешняга падабенства некаторых слоў у рускай і беларускай мовах дапаможа пазбегнуць недакладнасцей пры ўжыванні і перакладзе такіх лексічных адзінак. Напрыклад:
бел. вітаць — звяртацца з прывітаннем, выказваць адабрэнне, віншаваць;
1.рус. витать — двигаться, носиться в вышине; предаваться бесплодным мечтам, забывать о действительности;
бел. прозвішча — спадчыннае сямейнае найменне чалавека;
рус. прозвище — название, даваемое человеку по определенной свойственной ему черте, качеству (бел. “мянушка”);
2.бел. свет — адпавядае рускаму “окружающий человека мир”;
рус. свет — освещенность, источник освещения (бел. “святло”);
3.бел. качка — вадаплаўная птушка (рус. “утка”);
рус. качка — колебание чего-нибудь (судна, вагона) во время движения;
4.бел. маніць — падманваць, хлусіць, гаварыць няпраўду (рус. “лгать”);
рус. манить — прельщать, привлекать, соблазнять, звать, подзывать (бел. “вабіць”, “прыцягваць”);
бел. прымус — патрабаванне рабіць што-небудзь сілай (рус. “принуждение”);
рус. примус — нагревательный прибор;
Нярэдка знешняе падабенства беларускіх і рускіх слоў становіцца прычынай шматлікіх моўных памылак і недакладнасцей школьнікаў пры сутыкненні іх у вучэбным працэсе з беларускай лексікай, напрыклад, па тэме “Кватэра”:
пакой — комната, помещение;
ложак — кровать;
столь — потолок;
дыван — ковер;
канапа — диван.
Для развіцця і замацавання навыкаў правільнага ўжывання і перакладу міжмоўных амонімаў рэкамендуецца выкарыстаць тэкст прыведзенай ніжэй казкі, якую настаўніку мэтазгодна прапанаваць вучням для калектыўнага аналізу і перакладу на рускую мову.

Блуканні падушкі
Паспрачалася падушка са сваім ложкам і паскардзілася суседцы канапе: Не магу я больш заставацца на гэтым няўтульным ложку. Вельмі стамілася ад бясконцай валтузні: кожны мяне б’е, варочае з боку на бок, сціскае да нясцерпнага болю.
Скаргу падушкі пра яе горкае жыццё пачуў дыван, разасланы на падлозе, і адразу прапанаваў непаседзе прытулак.
У хуткім часе вандроўніцу стаміла жыццё на дыване. Сваю незадаволенасць яна пачала выказваць усім, хто быў побач у пакоі. Падушка была абурана тым, што на падлозе яе раз за разам краналі нагамі, штурхалі, перакладвалі з месца на месца. Нават канапа расчулілася, калі ўбачыла стомленую, брудную і вельмі непрыгожую падушку.
Пакутніцу пашкадавала шчырая паліца і запрасіла да сябе пад самую столь. Пагасціла крыху падушка ў паліцы і зноў вярнулася на падлогу, працягваючы свае скаргі:
— Страшна і сумна знаходзіцца так высока. Ніхто, акрамя пылу, мяне не наведвае. Ад гэтага я нават захварэла.
Моцны і працяглы кашаль падушкі крануў сэрца памяркоўнага ложка, які не меў крыўды на падушку. Ён па-бацькоўску прытуліў да сябе стомленую і хворую вандроўніцу і пяшчотна накрыў яе цёплай коўдрай.
І толькі цяпер падушка зразумела, што найлепшае для яе месца — побач з памяркоўным і клапатлівым ложкам.
На працягу многіх стагоддзяў слоўнікавае багацце беларускай мовы папаўнялася за кошт запазычанняў з лексікі іншых славянскіх і неславянскіх моў. Пераважную частку лексічных запазычанняў складаюць словы, якія трапілі з польскай мовы. Многія з іх у сваю чаргу таксама маюць іншамоўнае паходжанне, напрыклад лацінскае:
агрэст — крыжовник (польск. agrest, ад лац. аgrestis — дзікарастучы, палявы, вясковы);
акуляры — очки (польск. okulary, ад лац. оcularis — вочны);
воцат — уксус (польск. ocet, ад лац. аcetum — воцат, кіслае віно);
густ — вкус (польск. gust, ад лац. gustus — проба, густ);
гарбата (устар.) — чай (польск. herbata, ад лац. herba — трава, расліна, зёлкі);
гарт — закалка (польск. hart, ад ням. hart — цвёрды);
сцізорык — перочинный, складной карманный ножик (польск. scyzoryk, ад лац. scissor — які наразае);
бэз — сирень (польск. bez);
У Старажытнай Русі слова язык мела некалькі адметных значэнняў, якія паступова страціліся ва ўжыванні. Акрамя органа чалавека і сродку маўлення, слова азначала народ, племя. Паняцце язычнік паходзіць ад слова язицы, якім называлі чужаземцаў, прыхільнікаў іншай (нехрысціянскай) веры.
У гэтым жа значэнні адначасова ўжываліся словы варвар (лац. barbarus — іншаземец) і паганін, паганства (лац. paganus, paganismus — чужы, язычніцкі, язычніцтва).

Еўропа
У параўнанні з беларускімі назвамі месяцаў, якія адлюстроўваюць народныя назіранні, сувязь пэўнага часу года з прыроднымі з’явамі і зменамі, што адбываюцца ў навакольным асяроддзі, у рускай і многіх еўрапейскіх мовах захоўваюцца назвы месяцаў старажытнага рымскага календара.
Першапачаткова ў рымлян быў месячны (лунный) каляндар, які складаўся з 10 месяцаў — першы martius (март) і апошні december (декабрь). З цягам часу ў Старажытным Рыме год сталі дзяліць на 12 месяцаў. Новы каляндар быў прыняты ў 46 г. да н. э. Юліем Цэзарам (адсюль назва юліянскі). Пачатак года быў устаноўлены з месяца januarius (январь). Дадзім абгрунтаванне ўсіх назваў месяцаў.
Januarius (январь) — назва першага месяца года паходзіць ад імені старажытнарымскага бажаства дзвярэй і варот (уваходаў і выхадаў) і ўсялякага пачынання Януса. Па ўяўленнях старажытных рымлян, Янус заўсёды насіў з сабой ключы, меў 365 пальцаў (па колькасці дзён у годзе, які ён пачынаў) і 2 твары, адначасова накіраваныя ў розныя бакі.
Februarius (февраль) — ад лац. слова Februa — назвы штогадовага свята культавага ачышчэння (адкуплення), якое адбывалася ў гэтым месяцы.
Martius (март) — ад імені рымскага бога вайны Марса, якому быў прысвечаны гэты месяц календара, звязаны з абрадам выгнання зімы.
Aprilis (апрель) — ад лац. apricus — сонечны, ясны, цёплы.
Maius (май) — ад лац. majores — продкі, старэйшыя; месяц прысвечаны сталым людзям, звязаны з ушанаваннем продкаў і з культам зямлі.
Junius (июнь) — ад лац. junior (juvenis) — малады, юны; месяц прысвечаны маладым людзям і, магчыма, звязаны з ушанаваннем Юноны — багіні шлюбу, апякункі дзетанараджэння і мацярынства.
Julius (июль) — месяц у гонар імператара Юлія Цэзара (да часоў імператара Аўгуста меў назву guinctilis — пяты па ліку).
Augustus (август) — месяц у гонар імператара Аўгуста (раней называўся sextilis — шосты).
September (сентябрь) — ад лац. septem — сем.
October (октябрь) — ад лац. octo — восем.
November (ноябрь) — ад лац. novem — дзевяць.
Deсember (декабрь) — ад лац. decem — дзесяць.
Звернемся да назваў народных свят.
Назва Каляды ўзнікла ад лац. слова calendae (календы), якім старажытныя рымляне абазначалі першы дзень кожнага месяца. Святкаванне Каляд звязана ў славян з першым павелічэннем самага кароткага дня і памяншэннем ночы. З распаўсюджваннем хрысціянства гэты дзень быў прымеркаваны да рэлігійнага свята Нараджэння Хрыста, якое па розных каляндарных стылях (грыгарыянскім і юліянскім) адзначаюць каталікі і праваслаўныя (25 снежня і 7 студзеня).
Усім вядомае слова Пасха мае даўняе іудзейскае паходжанне. Рэлігійны сэнс гэтага свята, як сведчыць біблейская гісторыя, звязаны з памяццю аб пачатку вызвалення (зыходу) яўрэйскага народа з егіпецкага палону (ст. яўр. песах — абмінаць, абыходзіць, памілаваць). Згодна са Свяшчэнным Пісаннем, кроў ягняці, прынесенага ў ахвяру Богу, памазаная па дзвярных асадах яўрэйскіх дамоў, выратавала першынцаў ад божага гневу і знішчэння.
У хрысціянстве Пасха набыла новае рэлігійнае асэнсаванне і была прысвечана памяці пра ўваскрашэнне распятага Ісуса Хрыста. Пасхальны агнец яўрэяў стаў правобразам пакут і смерці Сына Божага, які ахвяраваў сваім жыццём дзеля выкуплення грахоў чалавека.
У моўным ужытку народа ў адносінах да свята Уваскрашэння Хрыстова замацавалася назва Вялікдзень. Вялікдзень — веснавое свята, вядомае старажытным славянам яшчэ з язычніцкіх часоў; яно адбывалася ў гонар сонца, абуджэння прыроды і звязвалася з надыходам палявых работ (вялікіх дзён).
Паходжанне назвы веснавога свята Радуніца (Радаўніца), прысвечанага памінанню памерлых і адзначаемага ў другі аўторак пасля велікоднай нядзелі, тлумачаць па-рознаму. Паколькі Радуніца мае дачыненне да культу продкаў і суправаджаецца памінальнай трызнай, то, магчыма, назва мае ведыйскае паходжанне і азначае “ахвяраванне”. У адпаведнасці з пашыраным меркаваннем, назва свята ўтварылася ад агульнаславянскіх слоў род, радзіць, праз сэнс якіх выяўляецца памяць і ўдзячнасць патомкаў сваім продкам. Ушанаванню памяці памерлых родзічаў у славян быў таксама прысвечаны народны памінальны абрад Дзяды, які паступова сумясціўся з хрысціянскім культам.
Свята Сёмуха (Троіца, Зелянец) адзначаецца на сёмы тыдзень пасля Вялікадня і з’яўляецца пераходным паміж веснавым і летнім земляробчымі цыкламі. У яго аснове — культ зеляніны, шлюбу і продкаў.
У хрысціянстве свята звязана з успамінамі біблейскага падання пра сыходжанне Святога Духа на апосталаў (вучняў Ісуса Хрыста) на пяцідзесяты дзень пасля Уваскрашэння, чым і тлумачыцца іншая назва — Пяцідзесятніца.
Купалле — земляробчае свята летняга сонцастаяння, названа ў гонар славянскага міфалагічнага персанажа Купалы. Назва Купала, магчыма, паходзіць ад індаеўрапейскага кораня kup са значэннем “кіпець, моцна жадаць”, што і ўказвае на суаднесенасць святочных рытуалаў з агнём, сонцам, сімвалічным яднаннем людзей з прыродай. Хрысціянская царква сумясціла Купалле з днём памяці Іаана Хрысціцеля, у выніку чаго замацавалася назва свята Івана Купалы.

А. А. Павільч,
кандыдат педагагічных навук, дацэнт

Тацьцяна Беланогая

2007-05-09T14:17:16Z

Зарас паслухаў Тацьцяну Беланогаю афіцыйны сайт
Неяк зусім не спадабалася. Зарас другі раз слухаю... не нешта не чапляе

Першы запіс у новым часопісе

2007-04-25T22:54:44Z

Дзень народзінаў майго Жывога Часопіса. Можна мяне віншаваць.
Большасць наступных запісаў будзе бачна толькі сябрам. Калі зацікавілісь, пішыце сюды каментары.

Буслай

Артыкул

Тацьцяна Беланогая

Першы запіс у новым часопісе